Xây dựng quy trình xác định một số đột biến hay gặp trên gen HBB bằng phương pháp Realtime ARMS-PCR

Abstract

Thalassemia (tan máu bẩm sinh) là nhóm bệnh huyết sắc tố di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, đặc trưng bởi thiếu máu mạn tính do rối loạn tổng hợp globin. Trong đó, β-thalassemia là thể bệnh phổ biến nhất, xảy ra khi gen HBB bị đột biến làm giảm (β+) hoặc mất hoàn toàn (β0) khả năng tổng hợp chuỗi β-globin. Những biến đổi này ảnh hưởng đến phiên mã, xử lý mARN hoặc dịch mã, gây mất cân bằng trong cấu trúc hemoglobin và dẫn tới mức độ tan máu khác nhau. Bệnh lưu hành tại hơn 200 quốc gia và Việt Nam nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể. Tại Việt Nam, tỷ lệ mang gen β-thalassemia dao động 1,5–3% trong dân số, nhưng có thể lên tới 10–13% ở một số dân tộc miền núi phía Bắc. Mỗi năm, ước tính cả nước ghi nhận 1.700–2.000 trẻ mắc β-thalassemia thể nặng cần truyền máu định kỳ, trong đó khoảng 800–1.000 trường hợp có thể phòng tránh thông qua sàng lọc trước sinh và tư vấn di truyền. Bệnh vẫn tạo gánh nặng lớn do tình trạng hôn nhân cận huyết và hệ thống sàng lọc chưa đồng bộ. Nghiên cứu dịch tễ phân tử cho thấy 6 đột biến phổ biến nhất trên gen HBB chiếm khoảng 94,4% tổng số đột biến gồm: CD41/42 (-TCTT), CD17 (AAG>TAG), CD26 (GAG>AAG), CD71/72 (+A), IVS2.654 (C>T) và -28 (A>G). Việc phát hiện người mang gen có vai trò trọng yếu trong tư vấn di truyền và chẩn đoán trước sinh, giúp giảm số ca bệnh và cải thiện chất lượng dân số. Các kỹ thuật phát hiện đột biến hiện nay như lai oligonucleotide, ARMS truyền thống, DGGE và giải trình tự Sanger đều tốn thời gian và chi phí. Phương pháp Realtime ARMS-PCR khắc phục được những hạn chế này nhờ thời gian thực hiện ngắn, độ đặc hiệu cao và phù hợp cho sàng lọc diện rộng. Xuất phát từ thực tiễn đó, đề tài: "Xây dựng quy trình xác định một số đột biến hay gặp trên gen HBB bằng phương pháp Realtime ARMS-PCR” với 2 mục tiêu: 1. Xây dựng quy trình xác định các đột biến: CD41/42 (-TCTT), CD17 (AAG >TAG), CD26 (GAG>AAG), CD71/72 (+A), IVS2.654 (C>T) và -28 (A>G) bằng phương pháp Realtime ARMS-PCR. 2. Ứng dụng phương pháp Realtime ARMS-PCR đã xây dựng để phân tích các mẫu bệnh phẩm và đánh giá khả năng áp dụng trong thực tiễn xét nghiệm.